Wandeling langs bezienswaardigheden van Berlijn.

Om 8:32 uur vertrokken vanaf Den Haag H.S. met een overstap op Amsterdam Centraal en om 15:42 aangekomen in Berlijn. Nadat ik ben ingecheckt in het Park Inn hotel op het Alexanderplatz met de S-Bahn naar Hauptbahnhof gegaan voor de eerste avondwandeling om van daar naar de Brandenburger Tor te lopen.

Na het enorme Hauptbahnhof te hebben bekeken is de eerste bezienswaardigheid het Paul-Löbe-Haus. Foto's hievan zijn te zien in het blog Regierungsviertel Berlijn. Ik vervolg de wandeling naar het Rijksdaggebouw. Het Rijksdaggebouw is een van de meest historische locaties van Duitsland. Sinds de voltooiing in 1894 heeft het gebouw turbulente tijden doorstaan, van de verwoestende Rijksdagbrand in 1933 tot de zware beschadigingen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Tijdens de deling van Duitsland lag het gebouw in West-Berlijn, pal naast de Muur, maar het bleef decennialang een ongebruikt monument. Na de hereniging onderging het een spectaculaire renovatie door architect Norman Foster. De iconische glazen koepel die toen werd toegevoegd, staat symbool voor de transparantie van de moderne Duitse democratie. 's Avonds, wanneer de koepel van binnenuit verlicht is, vormt het een prachtig contrast met de zware, neorenaissancistische gevel.

Op korte loopafstand van de Rijksdag staat de Brandenburger Tor, de enige bewaarde stadspoort van Berlijn. Gebouwd aan het eind van de 18e eeuw als afsluiting van de laan Unter den Linden, groeide de poort in de 20e eeuw uit tot een symbool van de Koude Oorlog. Omdat de poort precies in de sperzone tussen Oost en West stond, was hij jarenlang onbereikbaar voor burgers aan beide zijden. Vandaag de dag is het hét symbool van de Duitse eenheid. De Quadriga bovenop de poort—de strijdwagen getrokken door vier paarden—kijkt in het avondlicht statig uit over het Pariser Platz, dat door de sfeervolle verlichting een bijna magische uitstraling krijgt.

Omdat het toch een vermoeiende reisdag is geweest en U-Bahn U5 me vanaf hier rechtstreeks naar de Alexanderplatz kan brengen vind ik het hier mooi geweest voor vandaag.

De wandeling eindigt weer bij het startpunt van de avond: Alexanderplatz. Dit plein was het centrale knooppunt van het voormalige Oost-Berlijn en ademt nog steeds de grootschalige architectuur van die tijd uit. De 368 meter hoge Fernsehturm (televisietoren) domineert hier de skyline en dient als een onmisbaar baken in de nacht. Terwijl de S-Bahnen af en aan rijden boven de bogen van het station, vormt de bedrijvigheid rondom de Wereldklok een scherp contrast met de statige rust bij de Brandenburger Tor. Voor een fotograaf biedt het contrast tussen de historische kerken in de buurt en de strakke lijnen van het Park Inn hotel een perfecte afsluiting van de avond.

Als volgende halte na mijn wandeling langs de Warchachauer Strasse via East Side Gallery over de Oberbaumbrücke bescheven in de blog Wandeling door Friedrichshain Berlijn. kom aan op de Potsdamer Platz.

Potsdamer Platz is een van de meest opvallende locaties in Berlijn, waar het contrast tussen het verleden en de moderne tijd direct zichtbaar is. Ooit was dit het drukste verkeersknooppunt van Europa, tot het tijdens de Tweede Wereldoorlog nagenoeg volledig werd verwoest. Tijdens de Koude Oorlog veranderde de plek in een desolate leegte; de Berlijnse Muur liep dwars over het plein, waardoor het een niemandsland werd tussen Oost en West. Slechts enkele overgebleven restanten van de Muur en een oude wachttoren herinneren nu nog aan die grijze periode van stilstand.

Na de hereniging werd de Potsdamer Platz het grootste bouwproject van Europa, met de ambitie om het gebied weer tot het bruisende hart van de stad te maken. Vandaag de dag wordt de skyline gedomineerd door gedurfde, futuristische architectuur van glas en staal, zoals het iconische Sony Center met zijn tentdak en de Kollhoff-Tower. Het plein functioneert nu als een commercieel en cultureel centrum, vol bioscopen, wolkenkrabbers en ondergrondse stations. Waar vroeger de grens liep, vloeien nu toeristen en forenzen naadloos in elkaar over in een omgeving die symbool staat voor het nieuwe, verenigde Berlijn.

Van de moderne Potsdamer Platz loop ik zuidwaarts om weer de geschiedenis van de koude oorlog in te duiken. De straat wordt gemarkeerd met een lijn van klinkers waar voor 1989 de scheiding tussen oost en west Berlijn was en waar de muur heeft gestaan. In dit deel van Berlijn is de resente geschiedenis nog duidelijk aanwezig. Op de Postdamer Platz staat nog delen van de muur met informatieborden. Op mijn weg naar de Topograhie des Terrors kom ik nog langs een Herdenkingsplek van het voormalig Museum voor Volkenkunde. Het valt me op dat er veel (middelbare) schoolklassen rondlopen op deze historische plekken, deze geschiedenis wordt dus niet zo snel mogelijk vergeten.

De Topographie des Terrors bevindt zich op het terrein waar tussen 1933 en 1945 de belangrijkste instrumenten van de nazi-vervolging en terreur waren gevestigd: het hoofdkwartier van de Gestapo, de leiding van de SS en het Rijksveiligheidshoofdkwartier. Na de oorlog werden de meeste gebouwen gesloopt en bleef het terrein decennialang braak liggen, pal naast de Berlijnse Muur. Pas in de jaren '80 begon men de kelders bloot te leggen en de geschiedenis van deze plek te onderzoeken.

Tegenwoordig is het een van de meest bezochte documentatiecentra in Berlijn. Het moderne, sobere tentoonstellingsgebouw staat in schril contrast met de opgravingen buiten, waar je langs de fundamenten van de voormalige martelkamers kunt lopen. Langs de rand van het terrein staat bovendien een van de langste nog overgebleven stukken van de Buitenmuur, die hier bewust in zijn beschadigde staat is bewaard om de gelaagdheid van de geschiedenis te tonen.

Het Detlev-Rohwedder-Haus (Rijksluchtvaartministerie)
Dit kolossale bouwwerk werd in 1935-1936 in opdracht van Hermann Göring gebouwd als het hoofdkwartier van het Reichsluftfahrtministerium. Met meer dan 2.000 kamers en een gevel van kalksteen was het destijds het grootste kantoorgebouw van Europa, ontworpen om de macht en onoverwinnelijkheid van het naziregime uit te stralen. Wonderbaarlijk genoeg bleef het gebouw tijdens de bombardementen van de Tweede Wereldoorlog grotendeels intact.

Na de oorlog kreeg het een nieuwe ideologische functie; het werd het Haus der Ministerien van de DDR. Hier werd in 1949 de oprichting van de Oost-Duitse republiek geproclameerd. De locatie is ook historisch beladen vanwege de volksopstand van 17 juni 1953, die voor de deuren van dit gebouw door Sovjettanks werd neergeslagen. Na de hereniging werd het gebouw vernoemd naar Detlev Rohwedder, de vermoorde president van de Treuhandanstalt.

Vandaag de dag is in het gebouw het Duitse Ministerie van Financiën gevestigd. Het is daarmee een van de weinige actieve regeringsgebouwen in Berlijn dat nog steeds huist in een architectonisch overblijfsel uit de nazitijd.

Het gat in de resterende sectie van de Berlijnse Muur aan de Niederkirchnerstraße fungeert nu als een historisch "venster". Waar de Muur vroeger de blik op het machtscentrum van het Oosten volledig blokkeerde, biedt de opening nu juist een indringend perspectief op hoe verschillende dictaturen en de huidige democratie op exact dezelfde plek over elkaar heen zijn geschoven.

Trabiworld brengt de iconische Trabant, het symbool van de voormalige DDR, weer tot leven. De "Trabi" werd tussen 1957 en 1991 geproduceerd van Duroplast en stond bekend om zijn walmende tweetaktmotor. Na de val van de Muur groeide de auto uit tot een wereldwijd icoon van de hereniging.
Vandaag de dag is het een interactief centrum waar bezoekers tijdens een "Trabi Safari" zelf door Berlijn kunnen tuffen. Het is een plek waar geschiedenis en kleurrijke nostalgie samenkomen.

Checkpoint Charlie was tijdens de Koude Oorlog de bekendste grensovergang tussen Oost- en West-Berlijn. De post, gelegen op de kruising van de Friedrichstraße en de Zimmerstraße, was de enige plek waar buitenlanders, diplomaten en geallieerde militairen te voet of met de auto de grens tussen de Amerikaanse en de Sovjetsector konden passeren. De locatie werd wereldberoemd in oktober 1961, toen Amerikaanse en Sovjettanks hier urenlang tegenover elkaar stonden en een Derde Wereldoorlog dreigend dichtbij leek. Het iconische witte wachthuisje en het bord met de tekst "You are leaving the American Sector" werden symbolen van de diepe wereldwijde verscheuring.

Vandaag de dag is Checkpoint Charlie een van de drukste toeristische trekpleisters van de stad. Hoewel de originele wachttoren en de slagbomen na de val van de Muur snel werden verwijderd, is er in 2000 een getrouwe replica van het wachthuisje geplaatst. De plek is nu een openluchtmuseum waar grote foto's van een Amerikaanse en een Sovjetsoldaat de grens markeren. Ondanks de commercie rondom de locatie, met souvenirwinkels en acteurs in uniform, blijft de historische zwaarte voelbaar, mede door het nabijgelegen Mauermuseum dat de creatieve en vaak gevaarlijke vluchtpogingen van weleer documenteert.

Het Sony Center is het futuristische hart van de Potsdamer Platz. Na de hereniging werd dit ambitieuze complex gebouwd op het voormalige "niemandsland" van de Berlijnse Muur. Het staat bekend om zijn spectaculaire tentdak van glas en staal, ontworpen door architect Helmut Jahn, dat de top van de Mount Fuji symboliseert. Tegenwoordig is dit multifunctionele centrum een bruisende plek vol bioscopen, kantoren en restaurants, waar de hypermoderne architectuur de herrijzenis van Berlijn markeert.

Het Holocaust Monument, officieel het Denkmal für die ermordeten Juden Europas, is een van de meest indrukwekkende en besproken gedenktekens in Berlijn. Gelegen op een steenworp afstand van de Brandenburger Tor, op de plek waar ooit de ministeriële tuinen van het Derde Rijk lagen, herdenkt het de zes miljoen Joodse slachtoffers van de Holocaust. Na jaren van politiek debat werd het monument, ontworpen door de Amerikaanse architect Peter Eisenman, in 2005 opengesteld voor het publiek.

Het monument bestaat uit 2.711 betonblokken (stèles) van verschillende hoogtes, opgesteld in een strak rasterpatroon over een golvend terrein van 19.000 vierkante meter. Van de buitenkant lijkt het een geordend geheel, maar zodra je tussen de blokken door loopt, verandert de ervaring volledig. De grond loopt schuin af en de stenen omringen je, waardoor het zonlicht wordt geblokkeerd en de stadsgeluiden verstommen. Dit ontwerp is bedoeld om een gevoel van desoriëntatie, isolement en ongemak op te roepen—een abstracte vertaling van een systeem dat de menselijke maat volledig uit het oog was verloren.

Onder het veld met stèles bevindt zich de Ort der Information. Dit ondergrondse informatiecentrum biedt een noodzakelijke context bij het abstracte monument erboven. Hier worden persoonlijke verhalen, brieven en foto's getoond van individuen en families die door de nazi-terreur zijn weggevaagd. De namen van alle bekende Joodse slachtoffers worden er voorgelezen, wat de enorme schaal van de tragedie een menselijk gezicht geeft.

Vandaag de dag is het monument een plek van diepe reflectie, maar ook een onderdeel van het dagelijks leven in de stad. Hoewel de abstractie soms uitnodigt tot oneigenlijk gebruik, blijft de kernboodschap overeind: een onmisbare waarschuwing in het hart van de macht, die voorbijgangers dwingt stil te staan bij het verleden en de kwetsbaarheid van de menselijkheid.

Ik vervolg de wandeling via de Brandenburger Tor en de route langs de Spee naar het Hauptbahnhof om terug in het Park Inn de indrukken van deze dag te verwerken.

In de vooravond een wandeling gemaakt door de smalle staatjes van het Nikolaiviertel.

Het Nikolaiviertel is de plek waar Berlijn rond het jaar 1230 ontstond. Gelegen aan de oevers van de Spree, vormde dit gebied samen met het tegenovergelegen Cölln de middeleeuwse kern van de stad. Centraal in de wijk staat de Nikolaikirche, de oudste kerk van Berlijn. Hoewel de wijk een historisch uiterlijk heeft met smalle steegjes zoals de Eiergasse, is veel van wat je nu ziet het resultaat van een uniek wederopbouwproject.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het Nikolaiviertel bijna volledig verwoest door geallieerde bombardementen. Decennialang bleef het terrein een ruïne, totdat de DDR-regering in de jaren '80 besloot de wijk te reconstrueren ter ere van het 750-jarig bestaan van Berlijn. In plaats van moderne flats koos men voor een vorm van 'socialistisch historisme': een mix van nauwkeurige reconstructies van historische gevels en geprefabriceerde betonbouw (Plattenbau) met decoratieve historische details.

De kerk zelf is tegenwoordig een museum en een herkenbaar baken met zijn twee markante torens. Aan de rechterzijde van de kerk vind je sfeervolle hoekjes waar monumenten en beelden, zoals het Sint-Jorisbeeld dat de draak verslaat, de sfeer van het 'oude Berlijn' versterken. De omliggende straatjes zijn autovrij en ademen een dorpse rust uit die zeldzaam is in deze wereldstad.

Vanaf de bruggen over de Spree heb je een van de mooiste stadsgezichten van Berlijn. Aan de ene kant de middeleeuwse sfeer van de terrasjes langs de kade van het Nikolaiviertel, en aan de andere kant de monumentale Berliner Dom. De Dom, voltooid in 1905, diende als de hofkerk van de familie Hohenzollern en is de grootste kerk van de stad. Waar het Nikolaiviertel de bescheiden oorsprong van de stad laat zien, toont de Berliner Dom de keizerlijke pracht en praal van het latere Pruisen. Samen vormen ze een prachtig contrast langs het water dat de stad al acht eeuwen verbindt.

Als laatste bezienswaardigheid een bezoek aan het Station Hackescher Markt. Dit is een van de weinige Berlijnse stations die in originele staat bewaard zijn gebleven. Dit monumentale bakstenen gebouw uit 1882 overleefde de oorlog nagenoeg ongeschonden. Vroeger was dit een industrieel knooppunt; tegenwoordig is het een bruisende toegangspoort naar de omliggende terrasjes en de nabijgelegen Hackesche Höfe.


Je ziet ze overal in Berlijn: de kleine, koperen gedenksteentjes die als een soort struikelblokken in het trottoir zijn verwerkt. Deze Stolpersteine zijn meer dan alleen een kunstproject; ze vormen het grootste decentrale monument ter wereld. Het idee, bedacht door de kunstenaar Gunter Demnig in de jaren negentig, is even eenvoudig als indrukwekkend. Elk steentje is voorzien van een messing plaatje met de naam, geboortedatum, deportatiedatum en het lot van een slachtoffer van het naziregime.

De steentjes worden geplaatst voor de laatste vrijwillige woning van de slachtoffers. Het doel is niet om mensen fysiek te laten struikelen, maar om hen figuurlijk te laten "struikelen" met hun hoofd en hart. Ze halen de namen uit de anonimiteit van de grote geschiedenisboeken en brengen ze terug naar de dagelijkse leefomgeving. Hier woonde iemand, hier speelde iemand, hier werd iemands leven bruut afgebroken.

De stenen herdenken niet alleen Joodse slachtoffers, maar ook Sinti en Roma, politieke tegenstanders, homoseksuelen, Jehova's getuigen en slachtoffers van het euthanasieprogramma. Door deze gedenktekens wordt de geschiedenis tastbaar op de stoep waar je loopt. Ze dwingen de voorbijganger even tot stilstand, bukkend om de tekst te lezen, waardoor men letterlijk een buiging maakt voor de slachtoffers. Het is een blijvende herinnering aan de vele individuele levens die door de terreur zijn vernietigd. Het maakt de onbevattelijke schaal van de Holocaust persoonlijk en confronterend op een manier die geen enkel groot monument kan evenaren.
Ook in Nederland liggen er inmiddels meer dan 10.000, waarvan een aanzienlijk deel in Amsterdam en Den Haag.

Café Cinema en de aangrenzende binnenplaats van Haus Schwarzenberg vormen een van de laatste rauwe, artistieke plekken in het hart van Berlijn. Terwijl de omgeving rond de Hackescher Markt steeds verder is gemoderniseerd, ademt deze steeg nog de sfeer van de vroege jaren '90. De muren zijn volledig bedekt met street art, graffiti en posters, wat een uniek visueel contrast vormt met de gerestaureerde gevels in de rest van de wijk.

In dit complex is het Anne Frank Zentrum gevestigd, de Duitse partnerorganisatie van het Anne Frank Huis in Amsterdam. De geschiedenis van deze plek is bijzonder: tijdens de Tweede Wereldoorlog was hier in de buurt de blindenwerkplaats van Otto Weidt gevestigd, die Joodse werknemers probeerde te beschermen tegen deportatie. Het centrum richt zich nu op de verbinding tussen het levensverhaal van Anne Frank en de huidige maatschappij, met veel aandacht voor tolerantie en mensenrechten.

Vandaag de dag is de binnenplaats een levendige ontmoetingsplek. Naast het museum vind je er kunstgaleries en een bioscoop. De combinatie van de indringende geschiedenis en de rebelse, creatieve energie van de aanwezige kunst maakt het een onmisbare stop voor fotografen. De smalle doorgang biedt een intiem kijkje in een alternatief Berlijn dat ondanks de gentrificatie standhoudt. Het is een plek waar herdenken en het vieren van creatieve vrijheid naadloos in elkaar overvloeien.

Het bekendste monument voor Otto von Bismarck in Berlijn is het imposante Grosser Stern-monument, midden in de Tiergarten. Oorspronkelijk stond dit enorme beeldhouwwerk voor het Rijksdaggebouw, maar in 1938 werd het door de nationaalsocialisten verplaatst naar de huidige locatie aan de Siegessäule. Bismarck, de 'ijzeren kanselier', wordt hier staand afgebeeld in zijn karakteristieke uniform, omringd door allegorische figuren die de kracht, de kaart van Duitsland en de industrie verbeelden.

Otto von Bismarck (1815-1898) was de drijvende kracht achter de Duitse eenwording in 1871 en de eerste kanselier van het Duitse Keizerrijk. Hij was een meester in de realpolitiek, waarbij hij door een slim spel van diplomatie en oorlogen de losse Duitse staten onder Pruisische leiding samenbracht. Hoewel hij bekend stond om zijn conservatieve inslag, voerde hij ook de eerste sociale verzekeringen ter wereld in om de opkomst van het socialisme in te dammen.

Tegenwoordig wordt de status van Bismarck-monumenten kritischer bekeken. Hoewel hij nog steeds wordt gezien als de architect van de moderne Duitse staat, is er nu meer aandacht voor zijn repressieve binnenlandse politiek tegenover minderheden en socialisten, en zijn rol bij de Koloniale Conferentie van Berlijn (1884), waar Afrika onder de Europese machten werd verdeeld. Het monument in de Tiergarten is een indrukwekkend voorbeeld van 19e-eeuwse persoonsverheerlijking en vormt, met de sporen van de tijd en de oorlog op het brons, een krachtig symbool van de veranderende Duitse identiteit.

De Siegessäule, of de Overwinningszuil, is een van de meest herkenbare symbolen van Berlijn. De bouw begon in 1864 naar een ontwerp van Heinrich Strack om de Pruisische overwinning in de Deens-Duitse Oorlog te vieren. Voordat de zuil in 1873 werd voltooid, kwamen daar overwinningen in de oorlogen tegen Oostenrijk en Frankrijk bij. Dit militaire succes leidde tot de stichting van het Duitse Keizerrijk, wat de zuil een enorme nationale betekenis gaf. Oorspronkelijk stond het monument op de Koningsplaats voor de Rijksdag, maar in 1938 werd het door de nazi's verplaatst naar de huidige locatie op de Großer Stern, midden in de Tiergarten.

De zuil wordt bekroond door het indrukwekkende, vergulde beeld van de godin Victoria, door de Berlijners liefkozend 'Gouden Els' (Goldelse) genoemd. De zuil zelf bestaat uit vier blokken die versierd zijn met kanonlopen die tijdens de verschillende oorlogen op de vijand waren buitgemaakt. De sokkel is gedecoreerd met bronzen reliëfs die de strijd en de triomf van de Duitse eenwording uitbeelden.

Tegenwoordig heeft de Siegessäule zijn strikt militaire karakter deels verloren en is het vooral een cultureel icoon en een fantastisch uitkijkpunt. De 285 treden naar het platform bieden een panoramisch uitzicht over de Tiergarten en de skyline van Berlijn. Voor velen is de zuil ook onlosmakelijk verbonden met moderne Berlijnse tradities, zoals de Love Parade en de film Der Himmel über Berlin van Wim Wenders, waarin engelen op de schouders van Victoria over de stad waken.

Het Sovjet-oorlogsmonument in de Tiergarten is een indrukwekkend herdenkingsmonument dat kort na de Tweede Wereldoorlog, in 1945, werd opgericht. Het werd gebouwd ter ere van de 80.000 soldaten van het Rode Leger die sneuvelden tijdens de Slag om Berlijn. Opvallend is dat het monument is opgetrokken uit marmer en graniet dat afkomstig is van de verwoeste Rijkskanselarij van Adolf Hitler, waarmee de overwinning op het naziregime ook materieel werd bezegeld.

Het monument bestaat uit een halfronde zuilengalerij met in het midden een groot bronzen beeld van een Sovjetsoldaat, die zijn geweer over zijn schouder draagt als teken dat de strijd gestreden is. Aan de voorzijde van het complex staan twee T-34 tanks en twee houwitsers opgesteld, die daadwerkelijk zijn ingezet tijdens de opmars naar de stad. Achter de zuilen bevindt zich een begraafplaats waar de resten van ongeveer 2.000 Sovjetsoldaten rusten.

Tijdens de Koude Oorlog lag het monument op een bijzondere plek: het bevond zich in de Britse sector (West-Berlijn), maar werd dag en nacht bewaakt door een erewacht van Sovjetsoldaten uit het oosten. Vandaag de dag is het monument nog steeds een officiële Russische begraafplaats en gedenkplek, die door de Duitse staat wordt onderhouden als onderdeel van de verdragen rondom de hereniging. Het vormt een verstild, plechtig contrast met de drukke nabijgelegen Strasse des 17. Juni.

De Straße des 17. Juni vormt de monumentale oost-westas van Berlijn en biedt een van de meest iconische perspectieven van de stad. De straat is vernoemd naar de volksopstand in de DDR in 1953, die op deze plek bloedig werd neergeslagen. Vanaf de Siegessäule kijk je in een rechte lijn over de brede laan door de Tiergarten, met in de verte de contouren van de Brandenburger Tor.

Langs deze weg staat het opvallende bronzen beeld "Der Rufer" (De Roeper), gemaakt door de beeldhouwer Gerhard Marcks. De figuur staat met zijn handen aan zijn mond, alsof hij een boodschap over de stad schreeuwt. Het beeld werd in 1989 geplaatst, vlak voor de val van de Muur. Het citaat van Petrarca dat bij het beeld hoort—"Ik loop door de wereld en roep: Vrede, vrede, vrede"—gaf het beeld een diepe lading op deze plek, die decennialang door de Muur was afgesloten.

Het uitzicht vanaf de Straße des 17. Juni op de achterzijde van de Brandenburger Tor is symbolisch zeer krachtig. Tijdens de deling was dit de plek waar West-Berlijners letterlijk tegen de Muur aanliepen en alleen van een afstandje over de grens konden turen. Vandaag de dag is de weg een plek van verbinding, waar grote evenementen en demonstraties plaatsvinden.

Nu de wandeling hier ten einde komt, fungeert dit beeld als de perfecte afsluiter. "Der Rufer" kijkt richting de Brandenburger Tor, de poort die ooit symbool stond voor de scheiding en nu voor de eenheid. Voor een fotograaf is dit het ultieme Berlijnse plaatje: de diepte van de brede weg, de artistieke roep om vrede en de historische poort die de horizon markeert. Het is een plek waar de grootsheid van de Pruisische geschiedenis en de emotie van de moderne tijd naadloos in elkaar overvloeien.