groothoornsissende kakkerlak

Gromphadorhina portentosa

foto gemaakt in Artis Amsterdam 14-09-2026

De groothoornsissende kakkerlak (Gromphadorhina portentosa), in de volksmond ook wel bekend als de Madagaskar sissende kakkerlak, is een imposante insectensoort die van nature uitsluitend voorkomt op het eiland Madagaskar. Het dier leefgebied bevindt zich voornamelijk in de tropische regenwouden in het oosten en noorden van het eiland. Deze soort leidt een uitgesproken bodembewonend bestaan en is voornamelijk te vinden op de bosbodem, verscholen onder een dikke laag strooisel, omgevallen boomstammen, rottend hout en tussen de wortels van grote bomen. De kakkerlakken vermijden direct zonlicht en zijn voornamelijk 's nachts actief, wanneer ze op zoek gaan naar gevallen fruit, bladeren en ander plantaardig materiaal dat het hoofdbestanddeel van hun dieet vormt.

Qua herkenbaarheid behoort de groothoornsissende kakkerlak tot de grootste kakkerlakkensoorten ter wereld, met een volwassen lengte die kan variëren van vijf tot ruim acht centimeter. De soort is volledig ongevleugeld en heeft een robuust, sterk afgeplat en ovaalvormig lichaam dat is bedekt met een dik, glanzend uitwendig skelet. De kleur varieert van donkerbruin tot roodachtig kastanje- en zwartbruin, waarbij de randen van het lichaam vaak iets lichter getint zijn. Het meest opvallende uiterlijke kenmerk bevindt zich op het borstschild (pronotum) van de mannetjes: twee uitgesproken, bultachtige 'hoorns' die worden gebruikt bij gevechten met rivaliserende mannetjes over territorium en vrouwtjes. De vrouwtjes hebben eveneens een licht gewelfd borstschild, maar missen deze prominente hoorns. Een unieke eigenschap is het vermogen om bij bedreiging of tijdens hofmakerij een luid sissend geluid te maken door lucht krachtig via de ademhalingsopeningen (spiracula) naar buiten te persen.

Binnen het geslacht Gromphadorhina komen meerdere nauw verwante soorten voor die op Madagaskar leven en een vergelijkbare uiterlijke verschijning hebben. Een bekende verwant is Gromphadorhina oblongonota, die gemiddeld nog een fractie groter kan worden en subtiele verschillen vertoont in de structuur van het borstschild. Ook Elliptorhina javanica vertoont een vergelijkbare lichaamsbouw en maakt sissende geluiden, maar deze soort is over het algemeen kleiner en bezit een opvallender, geler tot oranjegekleurd borstschild. Het onderscheiden van Gromphadorhina portentosa van andere Gromphadorhina-soorten is op basis van alleen foto's vaak lastig, omdat er binnen populaties aanzienlijke variatie in kleur en hoornvorm bestaat.

Wat betreft de huidige status is de groothoornsissende kakkerlak niet officieel geëvalueerd door de IUCN, waardoor de soort geen formele status op de Rode Lijst heeft. In zijn natuurlijke habitat op Madagaskar staat de wilde populatie echter wel onder druk door de grootschalige ontbossing en het verlies van tropisch regenwoud ten behoeve van landbouw en houtkap. Omdat het dier zich uiterst gemakkelijk voortplant en niet kieskeurig is qua voeding, is het een van de meest gehouden en gekweekte insectensoorten ter wereld geworden. De soort wordt op grote schaal gehouden in dierentuinen, op scholen voor educatieve doeleinden, en door particuliere liefhebbers.

Deze soort heb ik het laatst in Artis gezien en gefotografeerd op 14-09-2026.

Deze soort heb ik gezien in Artis